Öz egemen kimlik: kimliğinin sahibi olmak mümkün mü?

Öz egemen kimlik (İngilizcesiyle self-sovereign identity, kısaca SSI), dijital kimliğin bir kurumun ya da platformun değil kişinin kendi denetiminde olması gerektiği fikridir: belgelerini kendin tutarsın, neyi kiminle paylaşacağına sen karar verirsin, internette var olmak için tek bir şirketin hesabına bağlı kalmazsın. Bunun bir kısmı bugün gerçek. Tamga Wallet gibi bir cüzdan belgeleri telefonunda tutar, yalnız senin onayladığını paylaşır ve izin almak için merkezî bir sunucuya sormaz. Bir kısmı ise gerçek değil. Belgeler yine kurumlardan gelir; kimin imzasının geçerli sayılacağına yine bir güven listesi karar verir. "Belgelerinin nasıl kullanılacağını sen yönetirsin" doğrudur; "kimliğini kendin verirsin" doğru değildir.

"Öz egemen kimlik" terimi nereden çıktı?

İfade daha önce de kullanılmıştı; ama bugün en çok alıntılanan biçimi Christopher Allen'ın 26 Nisan 2016'da yayımladığı "The Path to Self-Sovereign Identity" (Öz egemen kimliğe giden yol) yazısından gelir. Allen, internetteki kimliğin aşamalardan geçtiğini anlatır. Önce merkezî kimlik vardı: hesabını tek bir otorite verir ve yönetir. Sonra birleşik (federe) ve kullanıcı merkezli kimlik geldi: tek bir sağlayıcıyla birçok siteye girebiliyor, neyin paylaşılacağına biraz karışabiliyordun. Allen bunu kullanıcının kimliğini gerçekten yönetmesine doğru "önemli bir adım, ama yalnız bir adım" diye niteler. Ona göre öz egemen kimlik, kullanıcıların "kendi kimliklerinin hükümdarı" olmasını gerektirir.

Ardından on ilke önerir. SSI'ın ne olması gerektiği tartışılırken bugün de bu ilkelere bakılır.

On ilke ne diyor, Tamga Wallet nerede duruyor?

Aşağıdaki tablo her ilkeyi Tamga Wallet'ın bugün yaptığıyla yan yana koyar. Sağdaki sütunu eleştirel okumak gerekir: bazı satırlar karşılanıyor, bazıları yalnız kısmen.

Allen aynı yazıda kimliğin "iki ucu keskin bir kılıç" olabileceğini, bir kimlik sisteminin şeffaflığı, adaleti ve ortak yararı bireyin korunmasıyla dengelemesi gerektiğini de yazar. Bu cümle yazının geri kalanı için önemli: ilkeler hiçbir zaman kişinin kurumlar olmadan yaşayabileceği vaadi değildi.

"Öz egemen" neden tartışmalı bir terim?

Sık duyulan üç eleştiri var ve her birinde haklı bir yan bulunuyor.

"Egemen" kelimesi fazla iddialı. Bir belgeyi değerli kılan, çoğu zaman başka birinin ona kefil olmasıdır. Diploma, üniversite verdiği için anlamlıdır; kimlik belgesi, biri kimliğini denetlediği için anlamlıdır. Belgeyi tutabilir ve kullanımını yönetebilirsin ama değeri onu verenden gelir. Buna "egemenlik" demek, insanlara kendileri hakkında bir şey ilan edip kabul ettirebilecekleri izlenimini verebilir.

Belirli teknolojilere bağlandı. SSI bir dönem çoğunlukla blokzincirlerle ve yeni tür merkeziyetsiz kimlik tanımlayıcılarıyla birlikte anlatıldı. Fikirlerin çoğu ikisine de ihtiyaç duymaz. Tamga Wallet, AB cüzdan altyapısıyla aynı belge biçimlerini ve protokolleri kullanır; Tamga Network de yeni bir blokzincir değildir.

Hareketin içinde de ne kaybedildiği tartışılıyor. Allen Ekim 2024'te SSI ekosisteminin "ahlaken iflas edip etmediğini" soran bir yazı yayımladı. Yaygınlaşma uğruna topluluğun merkeziyetsizlikten taviz verdiğini ve "bozmaya niyetlendiğimiz sistemlerden ayırt edilemez" hâle gelme tehlikesini anlattı. Ona katılmasan da terimin, onu biçimlendiren insanlar arasında bile tartışmalı olduğu görülüyor.

Bugün gerçek olan kısım hangisi?

Allen'ın 2016'da istediklerinin bir kısmı artık yasaya ve standartlara yazılı. AB'nin dijital kimlik tüzüğü, 2024/1183 sayılı Tüzük, cüzdanların kullanıcının verisini onun denetiminde istemesini, saklamasını, seçmesini ve sunmasını (madde 5a(4)), kullanıcının cüzdanının kullanımı ve içindeki veri üzerinde tam denetime sahip olmasını (madde 5a(14)) ve belgeyi verenin, belge verildikten sonra nasıl kullanıldığını izleyememesini (madde 5a(16)) şart koşar. Tüzük kurumları resimden çıkarmaz; sınırladığı şey, sonradan neleri görebilecekleridir.

Tamga Wallet'ta bu, somut davranışlara dönüşür:

• Belgeler bir hesapta değil, telefonunda. Tamga hesabı ve parolası yoktur; başka kimse kopya tutmaz.
• Her paylaşımı sen onaylarsın. Onay ekranı kimin, hangi alanları, hangi amaçla istediğini gösterir. Kayıtlı amacından fazlasını isteyen site için ayrı bir uyarı çıkar.
• Yalnız gerekeni paylaşırsın. Sinema, adını ya da bölümünü görmeden "öğrenci mi?" sorusunun yanıtını alabilir: Seçici paylaşım.
• Ayrı yerler hakkındaki kayıtları birleştiremez. Her doğrulayıcı belgenin ayrı bir kopyasını, her site ayrı bir takma adı görür: Bağlanamazlık.
• Belgeyi denetlemek, belgeyi verene uğramaz. Doğrulayıcı belgeyi herkese açık listelere göre denetler; kurum belgeyi nerede kullandığını öğrenmez: Merkezî veritabanı yok.

Kurumlar ve güven listeleri nerede hâlâ belirleyici?

Zincirin çoğunda.

• Belgeyi vermek. Bir belge, onu verenin değeri kadar değerlidir. PDF ya da fotoğrafı kendin ekleyemezsin; belge her zaman bir kurumdan gelir.
• Kime güvenileceğine karar vermek. Doğrulayıcı tek başına bir imzaya güvenmez. Belgeyi vereni, hangi kurumun hangi belge türünü verebileceğini gösteren imzalı bir güven listesinde arar. AB'de üye devletlerin listeleri de böyle işler. Bu listeleri birinin yürütmesi gerekir; Tamga Network'te bu görevin devlete ya da devletin yetkilendireceği bir kuruma geçmesi planlanıyor.
• Cüzdanı tanımak. Kurumlar, uygulamanın güvenli donanımlı bir telefonda çalışan gerçek bir cüzdan olduğunu denetler. Bu denetim, güven listesinde kayıtlı cüzdan sağlayıcı üzerinden yapılır.
• İptal etmek. Üniversiten bir belgeyi iptal ederse belge çalışmaz olur. Elinde tutman onu geçerli kılmaz.

Bunların hiçbiri kullanıcı denetimi fikrine aykırı değil. Denetimin, belgelerinin nasıl kullanıldığıyla ilgili olduğunu, belgenin yetkisinin nereden geldiğiyle ilgili olmadığını gösterir.

Tamga Wallet'taki bir belge ne kadar taşınabilir?

"Taşınabilir" kelimesinin düşündürdüğünden daha az; bilerek böyle.

Her belge telefonunun güvenli donanımında üretilen bir anahtara bağlıdır ve bu anahtar telefondan çıkmaz. Belgeni kopyalayan birinin onu senin yerine gösterememesi bu sayededir. Bedeli, belgelerini başka bir cihaza öylece kopyalayamamandır. Telefon değiştirdiğinde parolalı bir dosya belge listeni ve geçmişini taşır; belgelerin kendisini kurumlardan yeniden alırsın: Yeni telefona taşı. Ne Tamga Wallet ne cüzdan sağlayıcı senin adına bir kurtarma anahtarı tutar; yani merkezde kimse cüzdanını açamaz.

Standartlar düzeyinde taşınabilirlik daha iyi işler. Belgeler açık biçimler kullanır ve Tamga Network yalnız Tamga Wallet'ı değil, kurallarına uyan her cüzdanı tanır. Tamga Wallet ağın ilk cüzdanıdır; ağda ayrıcalığı yoktur. Cüzdan bugün Tamga Network'ün güven listelerini okur; AB'nin ve üye devletlerin listelerini okumak sonraki adımdır. Tamga Wallet AB uyumlu ve bağımsızdır; AB'nin resmî cüzdanlarından biri değildir: AB uyumlu ne demek.

Vaat mi, gerçek mi?

İkisi de. SSI'ın belgelerini kendin tutmak, her kullanıma onay vermek, olabildiğince az bilgi açmak ve izlenmemekle ilgili kısımları bugün kurulabiliyor; Tamga Wallet da bunları kuruyor. Kişinin kurumlar olmadan tek başına durabileceğini düşündüren kısımlar ise değeri onu verenden gelen belgeler için hiçbir zaman gerçekçi değildi. Doğru tarif şu olabilir: "belgeyi kurum verir, kişi tutar". Kurum kefil olur, o kefaletin nasıl kullanılacağına sen karar verirsin.

Sık sorulan sorular

Tamga Wallet bir öz egemen kimlik cüzdanı mı?

SSI ilkelerinin birçoğunu karşılar: belgeleri kişi tutar, her kullanım onay ister, en az bilgi açılır, izlemeye karşı korunur. Ama belgeleri kurumlar verir ve güven listelerine göre denetlenir. SSI etiketini sahiplenmek yerine onu AB uyumlu bir dijital kimlik cüzdanı olarak tanımlıyoruz.

Tamga Wallet'ta kendi belgemi oluşturabilir miyim?

Hayır. Belge her zaman Tamga Network'e katılmış bir kurumdan gelir. Belgeyi doğrulanabilir kılan da budur.

Öz egemen kimlik blokzincir gerektirir mi?

Hayır. Kişinin tuttuğu belgeler, onay ve seçici paylaşım sıradan dijital imzalarla ve imzalı listelerle çalışır. Tamga Network yeni bir blokzincir değildir.

Kurum belgemi iptal edebiliyorsa onu gerçekten ben mi yönetiyorum?

Nasıl kullanıldığını sen yönetirsin: kim görür, hangi alanlar, ne zaman. Hâlâ geçerli olup olmadığına ise kâğıt belgede olduğu gibi belgeyi veren karar verir.